Οδοιπορικό στα Κάτω Μέρη της Τήνου - Οικισμοί ή ερημητήρια;
ophioussa.com
π. Αντώνης Φόνσος

Οικισμοί ή ερημητήρια;

Ο μοναχισμός στη Τήνο, έχει µια μεγάλη προϊστορία. Δεν είναι σκοπός µου να γράψω γι' αυτό το θέμα, όμως ας αναφερθώ και στη παρουσία των μοναχών της περίφημης μονής της Χίου (Νέα Μονή) στο Φαλατάδο και στην ύπαρξη της γυναικείας μονής του Κεχροβουνίου, ανοργάνωτη και συνάμα "ιδιόρρυθμη" (6). Δεν πρέπει να παραμελήσουμε και την συνεχή ύπαρξη ιδιόρρυθμων καλογραιών στη περιοχή των Κάτω Μέρη της Τήνου.

Πρόσφατα κάνοντας µία έρευνα πάνω στις «καλογραίες των σπιτιών», (δηλαδή τις ιδιόρρυθμες καλογριές Ουρσουλίνες και Φραγκισκανίδες που ζούσαν μόνες τους στα ιδιωτικά τους σπίτια κοντά στην οικογένειά τους), στα διάφορα χωριά του νησιού, ανακάλυψα και άλλο υλικό που αφορά τη πνευματική και θρησκευτική παράδοση όχι µόνο στη συγκεκριμένη περιοχή των «Κάτω Μερών», αλλά σ' όλη τη Τήνο. Μέσα από αυτό το υλικό άντλησα πολύτιµες πληροφορίες για τη ζωή (υλική και πνευµατική), για τις συνήθειες και πάρα πολλά τοπωνύµια, και απ' όπου φαίνεται ότι προϋπήρχαν αυτές οι ιδιόρρυθµες καλογραίες αλλά και άνδρες «ερηµίτες» πριν από την οργάνωσή τους σε αδελφότητα κάτω από την προστασία της Αγίας Ούρσουλας και Αγίας Αγγέλας ή του Αγίου Φραγκίσκου.

Όπως επίσης, αυτοί οι ανοργάνωτοι, και ιδιόρρυθµοι µοναχοί, σίγουρα υπήρχαν ακόµα το 1648, όταν ο τότε επίσκοπος Τήνου, Νικόλαος Ρήγος, τους ανάγκασε να συγκεντρωθούν στην Αγ. Υπακοή, και στη Κιουρά Καρδιανής. Οι ενδείξεις για ύπαρξη ερηµιτών στη περιοχή των Κάτω Μερών είναι πάρα πολλές. Συγκεκριµένα αναφέρω τις πιο ενδεικτικές:

(α) Δίπλα από τον οικισµό των «Κελιών» βρίσκεται η ρεµατιά της Αγιάς που είναι διάσπαρτη από ερείπια παλαιών εκκλησιών µε ερειπωµένα κελιά. Αναφέρω το εξωκλήσι του Αγ. Νικολάου στην Αγυιά (αυτή η εκκλησία ανήκε στην Ενορία του Κουµάρο, όπως αναφέρεται στο κατάλογο του 1783 - Π. Μ. Φώσκολος, επιστηµονική περιοδική έκδοση ... ΤΗΝΙΑΚΑ, σελ.116). Σήµερα είναι ερειπωµένη. Με πολλά υλικά αυτής της εκκλησίας έχει κατασκευασθεί µία δεξαµενή νερού! Πρέπει να ήταν επιβλητική αν συµπεράνουµε από τα γλυπτά µάρµαρα που έχουν βρεθεί και που είναι σε ιδιωτική συλλογή. Από τα λίγα που έχω δει κατά καιρούς, πρέπει να είναι διαφόρων εποχών, πράγµα που µαρτυρεί δεύτερη χρήση ή/και ύπαρξη προηγούµενης εκκλησίας. Δίπλα υπάρχουν ερείπια κελιών (διαφορετική δοµή από τις συνηθισµένες κατκιές).

(β) Σχετικά κοντά σ' αυτή την εκκλησία, στα Ρέντια, βρίσκεται η Αγ. Τριάδας (;) (σήµερα υπάρχουν µόνο τα θεµέλια για να µαρτυρούν την ύπαρξή της). Δίπλα στην εκκλησία υπάρχουν κατάλοιπα «κατκιών» (κελιών;). Αυτή η εκκλησία αναφέρεται στο κατάλογο του 1756 (Π.Μ. Φώσκολος, ΤΗΝΙΑΚΑ, σελ. 114)

(γ) Στη ίδια περιοχή, νοτιανατολικά βρίσκεται ο Άγ. Μιχαήλ στο "Γκντά", όπου και εδώ υπάρχουν τάφοι όµοιοι µε εκείνους της Αγίας Αναστασίας και όπου υπάρχουν ερειπωμένα κτήρια.

(δ) Στην περιοχή επίσης βρίσκονται και τα εξωκλήσια του Αγ. Γεωργίου στο «Κρύο Νερό» (που αναφέρεται στο πρώτο γνωστό κατάλογο εκκλησιών του 1642, π.Μ. Φώσκολος, ΤΗΝΙΑΚΑ σελ. 104). Και αυτή η εκκλησία βρίσκεται ακριβώς στη περιοχή που ακόµα σήµερα ονοµάζεται: «Σ' καλογέρ»

(ε) Σε απόσταση µικρότερη από διακόσια µέτρα βρίσκεται η ερειπωµένη εκκλησία του Σωτήρα, όπου υπάρχουν συληµένοι τάφοι και ερείπια κελιών (κατκιών). Η τοποθεσία ονοµάζεται Μπιζέρη και «Σ' καλογέρ»

(στ) Στο «Πλωµάρι, δίπλα στα ερείπια της Αγίας Ειρήνης (ΕΡΙΝΗ, όπως γράφει η επιγραφή πάνω στη ξύλινη εικόνα και που τώρα βρίσκεται στο εξωκλήσι της Παναγίας Πλωµαριανής), σώζονται τα ερείπια της εκκλησίας και κελιών.

(ζ) Υπάρχουν ερείπια και δίπλα στο ιδιωτικό εξωκλήσι του Αγίου Ιακώβου, στην ίδια περιοχή. Η εκκλησία αυτή πρέπει να είχε πολύ µεγαλύτερο µέγεθος, όπως µαρτυρούν τα γύρω κατάλοιπα. Να αναφερθεί επίσης πως και σε αυτή τη περιοχή υπάρχει τοποθεσία µε το όνοµα «σ' Καλογέρ» (18)

(η) Στη τοποθεσία «Μπαλαµπά», δίπλα στην ερειπωµένη εκκλησία της Αγ. Μαρίνας υπάρχουν κατάλοιπα µικρών «κατ’κιών»

(θ) Γύρω από το χωριό υπάρχουν ακόµα και σήµερα τοπωνύµια µε το ονόµατα όπως: «Στο Καλόγερο», «Στσ' Καλογέρ» (στους καλόγηρους). Στα Βρυσιά, πάνω από το χωριό Κελλιά, γύρω από τις εκκλησίες Αγ. Γεωργίου και Αγ. Μαρίνας, υπάρχουν ερείπια κελιών (19). Κοντά στη πηγή του χωριού, «στα Βρυσιά», υπάρχουν ερείπια που θυμίζουν πλυσταριό. Υπάρχει σχετική παράδοση που λεει ότι "εκεί έπλεναν οι καλόγεροι τα ράσα τους". Αυτή η τοποθεσία είναι πολύ κοντά στο ερειπωµένο σήµερα µοναστήρι της Αγ. Υπακοής

(ι) Στην ευρεία περιοχή βρίσκεται και η τοποθεσία «µονές». Και εδώ υπάρχουν ερείπια κατοικιών ή κελιών δίπλα στις εκκλησίες του Αγ. Γεωργίου (ιδιωτική), του Αγ. Παντελεήµονα (και αυτή ιδιωτική) (20).

(ια) Στον οικισµό της «Κόρης τον Πύργο», υπάρχουν ακόµα (σχετικά καλά διατηρηµένα), "κελιά" µοναχών; ή κατοίκων; δίπλα από την Εκκλησία του Αγ. Φραγκίσκου. Ο Ιστορικός Μάρκος Ν. Ρούσσος-Μηλιδώνης, στο Βιβλίο του "Φραγκισκανοί, Καπουκίνοι", στη σελ. 254, γράφει: «Πρόσφατα ... , επισκέφτηκα το πολύ παλαιό εξωκλήσι Αγίου Φραγκίσκου στην περιοχή Καλλονής, που δεν αφιερώθηκε τυχαία στον Άγιο αυτό. Δεξιά της εισόδου του σώζονται ηµιυπόγειες καλύβες µε µικρή εστία, κελιά των φραγκισκανών ερηµιτών. Από αυτά έλαβε την ονοµασία του το γειτονικό κεφαλοχώρι, το οποίο κακώς µετονοµάσθηκε πριν µερικές δεκαετίες σε Καλλονή. Λησµονάµε ότι τα τοπωνύµια, ως άγραφες επί του εδάφους επιγραφές, έχουν πάντα σχέση µε την ιστορία των τόπων που τα φέρουν» (21).

Ήδη το 1632, ο επίσκοπο ς Νικόλαος Ρήγος κάνει αναφορά για «καλόγηρους» που προϋπάρχουν αυτής της ηµεροµηνίας και που είναι διασκορπισµένοι σε διάφορες περιοχές.

Μην ξεχνάµε πως γύρω στα 1648, ο τότε επίσκοπος, ανάγκασε τους διάφορους ερηµίτες η κατοίκους, να συγκεντρωθούν σε µοναστήρια. Δεν είναι τυχαίο, το ότι συγκεντρώθηκαν και ίδρυσαν µοναστήρι στην Αγ. Υπακοή, ακριβώς πάνω από το Χωριό Καλλονή, και στη Καρδιανή, που βρίσκεται από την άλλη πλευρά της Καστέλας (νότια) και που µε τον παλαιό αγροτικό δρόµο, το χωριό Καρδιανή βρίσκεται σε απόσταση µισής ώρας από την Αγ. Υπακοή, και από της Κόρης το Πύργο (που πρέπει συνέχισε να κατοικείται, έστω και σποραδικά). Να σηµειωθεί η συνήθεια που έχουν οι ντόπιοι να επισκέπτονται την εκκλησία της Άγ. Υπακοής ανήµερα της εορτής του Πάσχα. Να σηµειωθεί επίσης πως η Πανήγυρη τελείται µε κάθε επισηµότητα κατά την εορτή του Αγίου Πνεύµατος (Πεντηκοστή), ηµέρα ίδρυσης της Εκκλησίας. Με λίγα λόγια, θεωρούν το µοναστήρι της Άγ. Υπακοής σαν το λίκνο της ενοριακής τους κοινότητας

Νοµίζω πως αξίζει το κόπο να αναφερθώ και στο κείµενο που αναφέρεται στο βιβλίο «Τα γραπτά του Άγ. Φραγκίσκου της Ασίζης» (23), στο κεφάλαιο που αναφέρεται στο κανονισµό για τους ερηµίτες. «Πολλοί αδελφοί ακολούθησαν το παράδειγµά του (να ζουν σαν ερηµίτες) και ήταν γι' αυτούς, που έγραψε το µικρό αυτό κανονισµό, στον οποίο διαφαίνεται καθαρά όλο το πνεύµα του γύρω από την αδελφική αγάπη, η οποία πρέπει να διέπεται από το µητρική τρυφερότητα. Ακόµα κι όταν ζει σαν ερηµίτης, ο αδελφός δεν είναι µόνος, γιατί πάντα πρέπει να είναι δύο αυτοί που διαλέγουν να ζήσουν µια περίοδο, σαν ερηµίτες, δηλαδή εναλλάξ , ο ένας να προσεύχεται ακατάπαυστα κι ο άλλος να τον εξυπηρετεί (24). Και σήµερα, µπορεί κανείς να καταλάβει τι ήταν αυτά τα ερηµητήρια, αν επισκεφτεί το «Carceri» στη βουνοπλαγιά του Σουµπάζιο, το Γκρέτσιο στην κοιλάδα του Ριέτι, το «CELLES» στην Κορτόνα». Είναι άραγε πιθανό να σχετίζεται η ονοµασία «Κελλιά» με το Celles της Κορτόνα; Γνωρίζουµε από άλλα έγγραφα του ΑΚΤ, πως αρκετοί από τους πρώτους µοναχούς του Άγ. Φραγκίσκου που έφθασαν στη Τήνο, προέρχονταν από τη Κορτόνα.

 
 
 
 
 
 
 
Οδοιπορικό σελ. 04/
www.ophioussa.blogspot.com