Οδοιπορικό στα Κάτω Μέρη της Τήνου - Χωριά και οικισμοί
ophioussa.com
π. Αντώνης Φόνσος

Καρκάδος (Υψ. 120 µ): Το όνοµα δεν αποκλείεται να προέρχεται από άτομο με σχετικό όνομα (Χαλκιάς ή Charchias)(30), ή από τα παλαιά ορυχεία (χαλκού;) που βρίσκονταν στη περιοχή. Το όνοµα αναφέρεται σε έγγραφο του 1531. Η περιοχή νότια του χωριού (λίγα µόνο µέτρα έξω από το χωριό), ονοµάζεται Χαλκιάς ή Καλκάς. Ο λόφος στους πρόποδες του οποίου είναι κτισµένο το χωριό ονοµάζεται Καρκοβούνι ή Χαλκοβούνι.

Ο Καρκάδος χωρίζεται σε δύο µέρη (οικισµούς). Στον Πάνω Καρκάδο και στον Κάτω Καρκάδο. Ο Κάτω Καρκάδος που βρίσκεται κοντά στο ρέµα (λαγκάδι) σίγουρα είναι ο αρχικός πυρήνας του χωριού, όπου υπάρχει και ο «παλαιός Σωτήρας», πρώην ενοριακή και σήµερα κοιµητήριο του Χωριού. Ο Πάνω Καρκάδος (ανατολικά) πρέπει να είναι πιο πρόσφατος. Τα σπίτια είναι κτισµένα παράλληλα στον παλιό δρόµο που οδηγεί από τα Μέσα Μέρη (Κώµη) στα Κελιά. Ο παλιός δρόμος περνάει μέσα από τον Πάνω Καρκάδο.

Κάτω Κλείσµα (Υψ. 80µ): Το όνομα μπορεί να προέρχεται από τον όρο για κλειστό περιφραγμένο χωράφι ή περιβόλι, από το Ιταλικό Chiuso (= Κλειστό, περιφραγµένο). Δεν ξέρουμε άν υπήρχε κάποιο άλλο "Πάνω" περιφραγµένο κτήµα στη περιοχή, αλλά μεταξύ του χωριού και του Καρκάδου υπάρχει περιφραγμένο κτήμα γνωστό ως "Φέγκδο", από το "φέουδο". Στο Φέγκδο, ή Φέγκδα, υπάρχει αγροτικό κτίσμα που λειτουργεί και σαν περιστεριώνας, με επιβλητικό εσωτερικό κτίσιμο (33).

Υπάρχει και άλλη εικασία για το όνομα, που δύσκολα αποδεικνύεται, αλλά μου φαίνεται ελκυστική ή ποιητική:

Αν ανατρέξουµε στα «πολιτικά» του Αριστοτέλη (νπ, 6-12) θα δούµε ότι ο µεγάλος φιλόσοφος, που σίγουρα επισκέφθηκε και τη Τήνο, ήταν υπέρµαχος της ίδρυσης πόλης δίπλα στη θάλασσα. Αυτές τις ιδέες του µεγάλου φιλόσοφου τις δέχθηκαν οι Τήνιοι και εγκατέλειψαν το Ξώµβουργο (Πόλις) και ίδρυσαν το Άστυ στα νότια του νησιού (34). Έχω την εντύπωση ότι το ίδιο συµβαίνει και στα Κάτω Μέρη. Μια µερίδα από τους κατοίκους που ζούσαν µέχρι τότε στους ορεινούς µικρούς οικισµούς όπως Στεριώτ, Σπάγιερ, Καµάρια (περιοχή Τρικόκαστρο), Βαθιά Λίµνο, Καναβά, Μπαλαµπά, Λιοντάδο (περιοχή Πυργιά), Πασσάρα, ακόµα και από πιο µακριά, δυτικά, ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στα πεδινά, όχι µακριά από τη θάλασσα προς τη περιοχή του σηµερινού χωριού Καλλονή και στο σηµερινό χωριό Κάτω Κλείσµα, κυρίως στη περιοχή του Πάρλα, όπου υπάρχει και τοπονύμιο "Κιόνοι" ή Κιόνι". Το όνοµα λοιπόν "Κλείσµα" δεν αποκλείεται να προέρχεται από το «κλειτορίδα»: (Κλειτορίς -ιδος, που συνδ. µε το αρχ. ρήµα κλίνω, όπως µαρτυρεί το αρκαδικό τοπωνύµιο Κλείτωρ «λόφος», καθώς και το ρηµατικό παράγωγο Κλει-τός «πλευρικός, πλαγιασµένος, κεκλιµένος», οπότε η λέξις κλειτορίς θα σήµαινε «µικρό ύψωµα, εξόγκωµα» (35). Έτσι ο πρώτος «πλαγιασµένος» οικισµός είναι τα Κελιά, ενώ ο δεύτερος, όπου βρίσκεται και το ιερό τέµενος (Κιόνοι) βρίσκεται λίγο πιο βόρεια και ονοµάσθηκε «Κάτω Κλείσµα».

Το σηµερινό χωριό είναι κτισµένο στους πρόποδες του «βοριά το Βουνί». Όµως ο αρχικός του πυρήνας πρέπει να ήταν προς την περιοχή του «Πάρλα» (Αντωνελάδο) νότια και στην σηµερινή είσοδο του χωριού όπου και µέχρι τη δεκαετία του 1970 υπήρχαν πολλά ερειπωµένα σπίτια, και υπάρχουν μαρτυρίες για λιγοστούς κατοίκους στα τέλη του 19ου αιώνα.

Αετοφωλιά (Υψ. 150µ): Το όνοµά της το οφείλει σίγουρα στη τοποθεσία της. Βρίσκεται κτισµένο ψηλά στο βουνό που ονοµάζεται «τ' Βοριά το Βουνί». Ίσως αυτός ο οικισµός να είναι µεταγενέστερος. Στις ληξιαρχικές πράξεις γεννήσεων, γάμων και θανάτων, οι κάτοικοι της Αετοφωλιάς, στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν στην Κουναριά. Οι κάτοικοι της Κουναριάς, και του "Καναβά"- 'Άµµώνια", και ακόµα ίσως του Καταζάδου σιγά, σιγά µετατοπίστηκαν προς την περιοχή του σηµερινού χωριού Αετοφωλιάς, γύρω από το εξωκλήσι του Αγίου Μιχαήλ. Δεν αποκλείεται επίσης να κατοικήθηκε και από κατοίκους της περιοχής του "Πλωµάρι" και της «Λούρ», όπου υπάρχουν κατάλοιπα παλιού οικισµού, ίσως προβυζαντινής περιόδου.

Κουναριά. Όχι βέβαια από τις "Κουκουνάρες", αλλά από το Ιταλικό Cuzzunaria, δηλαδή "Ξινάρια". Από την ύπαρξη τρεχούµενου νερού. Ακόµα και σήµερα υπάρχει το "πηγάδι" της Κουναριάς. Μέχρι το 1970, η Κουναριά, τα σπίτια της, βοηθητικοί χώροι, και ένα καμίνι, φαίνονταν καθαρά, πάνω στον δρόμο-μονοπάτι που πήγαινε από Κελιά για Πλατειά. Η διάνοιξη του αμαξωτού δρόμου εξαφάνισε σχεδόν κάθε ίχνος.

Κόρης ο Πύργος: Από την ύπαρξη κάποιου Πύργου στη περιοχή; Και ακόµα πρέπει να συνδεθεί και µε τη παράδοση που λέει ότι το νησί πήρε την ονοµασία του από κάποια εξόριστη βασιλοπούλα. Οι διερχόµενοι ναυτικοί έλεγαν και διερωτόταν "Τίνος είναι αυτή η βασιλοπούλα"; (παράδοση που τη διηγούνται όλοι παλαιοί κάτοικοι της περιοχής που γλωσσολογικά, μάλλον διαψεύδεται). Άλλες παραδόσεις λένε για χρυσούς αργαλειούς, και χρυσή γουρούνα με εφτά χρυσά γουρουνάκια κλπ.

Ο R. Weil36, το 1877, αυτή τη περιοχή την ονοµάζει « ... µεσαιωνικό κάστρο Γλυφάρ'». Πράγµατι ο λόφος που δεσπόζει πάνω από αυτόν τον οικισµό φέρει αυτή την ονοµασία. Γύρω από τον οικισµό είναι εµφανή τα ίχνη οχυρωµατικού τείχος (36)

Πάρλας: παρ' όλο που στον Ενοριακό Κώδικα του Κάτω Κλείσµατος αναφέρεται συνέχεια, και παρ' όλο που µέχρι πρόσφατα κατοικούνταν και σήµερα αρχίζει πάλι η εποίκηση του, αυτόν τον οικισµό, δεν τον συνάντησα σε κανένα έγγραφο του ΑΚΤ, ή άλλο έγγραφο. Γι' αυτό πρέπει να ήταν ταυτισµένος µε το Κάτω Κλείσµα, τουλάχιστον κατά την Ενετική περίοδο.

Αντίθετα αναφέρονται σε διάφορα άλλα έγγραφα οι επί µέρους περιοχές του Πάρλα, δηλαδή ο Κουνάδος και Μπαρδάδος και ο Αντωνελάδος. Γι' αυτούς τους παλαιούς οικισµούς έχω να παρατηρήσω τα εξής: Αυτοί οι οικισµοί που βρίσκονται κοντά στα ερείπια του ορυχείων μεταλλεύματος στην Ανατολική πλευρά στο Καρκοβούνι, και κοντά στην παλαιά εκκλησία της Αγίας Αναστασίας πρέπει να είναι παλαιοί, αν όχι αρχαίοι, τουλάχιστον βυζαντινής εποχής. Πιθανή συνέχεια ή επέκταση του αρχαίου οικισµού «εν Σίχνοις» και κατά την αρχή του Χριστιανισµού µε πιθανό κέντρο την εκκλησία της Αγίας Αναστασίας, λίγο παραπάνω (νότια) ο οικισµός µε το πηγάδι του νερού και µία άλλη εκκλησία (της Αγίας Τριάδας; ) σήµερα ερειπωµένη και ακόµα µιας άλλης εκκλησίας που έχω εντοπίσει µόνο τα θεµέλια και λίγο πιο ψηλά (νότιο δυτικά) η άλλη εκκλησία του Αγίου Σεβαστιανού. Δυτικά (προς το Κάτω Κλείσµα) είναι ο παλαιός οικισµός του «Μπαρδάδου» ο οποίος ίσως κατά τον μεσαίωνα ή την Βυζαντινή εποχή να ονοµάσθηκε και «Αντωνελάδος» µε τη σηµερινή ερειπωµένη εκκλησία του Αγ. Γεωργίου. Το γιατί αυτή η περιοχή ονοµάσθηκε από τους ντόπιους «Πάρλας» το αγνοώ. Σ' αυτή τη περιοχή βρίσκεται και η τοποθεσία Κιόνοι ή Κιόνι, όπου εικάζω μπορεί να υπήρχε αρχαίος ναός του οποίου οι κολώνες έχουν µεταφερθεί στην σηµερινή εκκλησία του Κάτω Κλείσµατος.

Όλη αυτή η περιοχή χρειάζεται να ερευνηθεί από αρχαιολόγους γιατί τα ερείπια (κατάλοιπα) είναι ακόµα επιφανειακά!

ο "Σωτήρας", με το κεκλιμένο καμπαναριό, στον Καρκάδο

Η Κοίμηση στο Κάτω Κλέισμα. Ανακαινίσθηκε το 1760

 
Οδοιπορικό σελ. 05/
www.ophioussa.blogspot.com