Οδοιπορικό στα Κάτω Μέρη της Τήνου
ophioussa.com
π. Αντώνης Φόνσος

 

Το περιεχόμενο αυτής της ενότητας είναι από το αρχικό μου χειρόγραφο. Περίληψη και μετεξέλιξη αυτής της ενότητας, είναι εν μέρει, οι "αρχαιολογικές και άλλες διαδρομές", όπου υπάρχει και φωτογραφικό υλικό και χάρτες.

Το ότι η περιοχή των «Κάτω Μέρη» ήταν κατοικημένη από την αρχαιότητα δεν υπάρχει καμία αμφιβολία.

Στην περιοχή θα κατοικούσε µία ή περισσότερες από τις αρχαίες φυλές της Τήνου, στα πεδινά στη περιοχή της Αγίας Αναστασίας (Κουνάδο, Μπαρδάδο, Πάρλα), στο Πλωμάρι και πιθανότατα στο οροπέδιο στου Πολέμου το Κάμπο και στις παρυφές του.

Φαντάζομαι ότι αργότερα, θα δημιουργήθηκαν διάσπαρτοι μικροί αγροτικοί οικισμοί, συνέχεια των οποίων είναι τα σημερινά χωριά, όταν αποφάσισαν να μετοικήσουν ανατολικότερα και προς τα πεδινά.  Εξ άλλο, λογικό είναι οι οικισμοί να είναι σε μέρη που αφ’ ενός έχουν τρεχούμενο νερό και αφ’ ετέρου να προσφέρουν προστασία από τον καιρό (τους δυνατούς βοριάδες του χειμώνα) και τους «εχθρούς» που ήταν μάλλον από την θάλασσα.
Αναφέρω, επιγραμματικά, μερικές περιοχές όπου υπάρχουν ενδείξεις ότι έχουν κατοικηθεί από πολύ παλαιά. Σίγουρα για το αληθές των απόψεών µου χρειάζεται να ερευνήσει αυτές τις περιοχές κάποιος αρχαιολόγος (όπως ανέφερα, εγώ απλώς καταγράφω ότι έχω εντοπίσει). Έτσι έχουμε τις ακόλουθες περιοχές όπου υπάρχουν κατάλοιπα παλαιών μικρών οικισμών, οχυρώσεις, πύργοι, κ.α.
:

Καρκοβούνι

Καρκοβούνι είναι ο λόφος απέναντι από τα Κελιά και πάνω από το χωριό Καρκάδος. Η ευμολογία του δεν είναι σίγουρη. Σίγουρα έχει σχέση με τον "Καρκάδο" και το όνομα Charchias.Σίγουρα, επίσης, ένα χιλιόµετρο, νότια της Άγ. Αναστασίας, στην ανατολική πλαγιά του λόφου υπάρχουν κατάλοιπα στοών, που λέγεται ότι ήταν ορυχείο και κατά μία εκδοχή ήταν μεταλλεύματος χαλκού, αν και αναφέρονται "μαντέμια". Το αν ήταν χαλκού ή άλλου μεταλλεύματος δεν έιμαι σε θέση να το γνωρίζω. Πιθανά, απ' αυτό το γεγονός της ύπαρξης ορυχείου χαλκού πήρε την ονοµασία και το χωριό Καρκάδος (Charchados).

Όλη η περιοχή του Κουνάδου και Μπαρδάδου, κοντά στην Αγία Αναστασιά µαρτυρεί παλαιό οικισµό, σχεδόν σίγουρα πριν την εμφάνιση των πειρατών και την απομάκρυνση των χωριών προς τα ορεινά. Η Αγία Αναστασιά είναι εμφανώς πάνω σε ίχνος μεγαλύτερης και παλαιότερης εκκλησίας, με τάφους στο εσωτερικό της δάπεδο. Όχι μακριά από την Αγία Αναστασιά, υάρχει ερείπιο άλλης εκκλησίας με μάρμαρα, πιθανά σε δεύτερη χρήση που όμως φαίνονται βυζαντινά ή και παλαιότερα. Γενικά η περιοχή από την Αγία Αναστασιά έαως μέσα την κοιλάδα της Αγιάς, παραπέμπει σε παλιότερους οικισμούς με τοπωνύμια όπως "Σίκινα" (εν Σοίχνει;) και "στ'Τσιρόχ'" ή Σιρόχοι;

Εκτός από την προαναφερθείσα ερειπωμένη εκκλησία, και η εκκλησία στο Κάτω Κλείσμα, που ανακαινήσθηκε το 1760, έχει μάρμαρα που φαίνονται και αυτά παλαιότερα και σε δεύτερη χρήση, καθώς και άγνωστης προέλευσης και χρονολογίας κεφαλές που σήμερα είναι στην είσοδο του περιβόλου, στο πλάϊ. Εικάζω ότι η παράδοση ότι η εκκλησία του Κάτω Κλείσματος μπορεί να είναι σε θέση παλαιότερου ναού μπορεί να έχει βάση.

Καστέλλα Τρικόκαστρο

Αυτή είναι μία από τις πολλές ενδιαφέρουσες περιοχές στα βουνά πάνω από τα Κελιά και την Αετοφωλιά. Κατα μία άποψη το Τρικόκαστρο είναι "Τουρκόκαστρο", αλλά οοι παλαιοί κάτοικοι επιμένουν στο "Τρικόκαστρο" που παραπέμπει στις τρεις κορυφές του βουνού Πατέλες (κατά προσωπική µου άποψη το σωστό πρέπει να είναι Καστέλλες), ακριβώς πάνω από τα Κελιά. Οι ντόπιοι δίνουν τις ονοµασίες: Καστέλα στη βόρεια κορυφή (η κορυφή που βρίσκεται ακριβώς πάνω από το χωριό Κελιά), Καµάρια (Κουφάλες) στη νότιο-ανατολική κορυφή, Μαύρα Κρεµνά στη κεντρική κορυφή και «Βίγλα» ή κάστρο η νοτιοδυτική κορυφή.

Στα «Καµάρια» (ανατολική κορυφή) υπάρχει τετράγωνος Πύργος, περίπου 7 Χ 7μ.. βρίσκεται πάνω στο δρόµο που οδηγεί από τα «Φλωπόρια» στη «Καστέλα» και στης «Κορασίδας τη Σπηλιά». Στη κεντρική κορυφή, δηλαδή στα Μαύρα Κρεµνά, υπάρχουν ερεiπια «σπιτιών» (;), και κυρίως έχω εντοπίσει «φούρνους» και τζάκια . Από ό,τι φαίνεται, η δυτική κορυφή, το «Κάστρο» χρησιµοποιήθηκε και ως «Βίγλα». Φαίνονται ακόµα τα κτίρια που θεωρώ ότι έµειναν οι «βιγλάτορες», ο τόπος που άναβαν τη φωτιά το «ηµεροβίγλι» και το «νυκτοβίγλι». Το ύψωμα έχει οπτική επαφή με το Ξώμπουργο (και όχι μόνο) και οι φωτιές θα,ειδοποιήσαν όταν υπήρχε πιθανός κίνδυνος στην θάλασσα.

Λίγο πιο χαµηλά, προς τη πλευρά του ρέµατος της Αγυιάς υπάρχουν τα ερείπια του οικισµού «Στεριώτ».

Η Καστέλα είναι το βουνό πάνω από τα Κελιά. Στη νότια πλευρά υπάρχουν ερείπια παλαιού οικισµού. Σχεδόν στη κορυφή υπάρχει όρθια πέτρα που μου θύμισε µενχίρ ή βωμό και αναρωτιέμαι αν είναι ο "Ορθόλιθος" που προσπαθούν επισκέπτες να εντοπίσουν. Ακριβώς κάτω από τη κορυφή της Καστέλας υπάρχουν ίχνη κτίσματος. Αυτή η τοποθεσία βρίσκεται ακριβώς πάνω από «της Κορασίδας τη Σπηλιά» παραπέμποντας σε πιθανό ναό της Περσεφόνης, αν και εκτός από το τοπωνύμιο δεν υπάρχει σχετική ένδειξη. Θα έλεγα, χωρίς να είμαι ειδικός, ότι όλη περιοχή της «Καστέλας» μπορεί να είναι παλαιότερη από την ελληνιστική περίοδο.

Της Κορασίδας η Σπηλιά βρίσκεται στη βόρια πλαγιά του βουνού Καστέλα. Στη σπηλιά υπάρχουν ενδείξεις ότι κάποτε κατοικούνταν. Σίγουρα δεν είναι απλώς µια «µάντρα» για ζώα όπως υποστηρίζουν µερικοί. Αυτό το µαρτυρεί και δρόµος που οδηγεί σ' αυτή τη σπηλιά από τις περιοχές Αµµώνια, Μέλισσα, Τ ρικόκαστρο, Καρδιανή, Κελλιά που, σε μέρη που έχει διατηρηθεί, είναι φαρδύς και επιβλητικός. Και επί πλέον αυτός ο δρόµος, παρόλο που συνεχίζει ανατολικά, µετά τη σπηλιά είναι πολύ πιο στενός και κακοκατασκευασµένος Με άλλα λόγια, συμπεραίνω, ότι αυτός ο δρόµος έχει κατασκευασθεί αποκλειστικά για την πρόσβαση µέχρι τη συγκεκριµένη σπηλιά.

Τα κατάλοιπα στη βόρεια και κυρίως στη νότια πλαγιά της Καστέλας (πιο απάνεµης), αλλά και στα Καµάρια, στα Μαύρα Κρεµνά και στη «Βίγλα» δηλώνουν ότι υπήρξε εκεί παλαιός οικισµός, ίσως οχυρωμένος. Κυρίως στη νότια πλαγιά του όλου ορεινού συµπλέγµατος Τρικόκαστρου και Μέλισσας υπάρχουν ξερολιθιές που θυμίζουν οχυρωµατικά τείχη. Για την περιοχή υπάρχουν πολλές παραδόσεις που διηγούνται οι ντόπιοι, όπως για ανακάλυψη "θησαυρών", τάφων, νοµισµάτων, πήλινων λυχναριών, κ.α. Έχω ακούσει από ηλικιωµένους (τώρα πλέον νεκροί), για οµάδων ξένων (συγκεκριµένα τους ονόµαζαν: "άγγλοι ναυτικοί") που έκαναν ανασκαφές (γύρω στο 1915 από ότι συµπέρανα) σε τάφους. Οι ίδιοι, διηγούνταν ότι πολλές φορές, τη στιγµή που όργωναν τα κτήµατα στη περιοχή έβρισκαν διάφορους τάφους και διάφορα πήλινα αντικείµενα. Πριν είκοσι (σχεδόν) χρόνια µου είχαν υποδείξει ένα τέτοιο συληµένο τάφο. Εφέτος, που πήγα να τον επισκεφτώ, δεν τον βρήκα (ίσως να σκεπάσθηκε από τις κατολισθήσεις µετά από τις βροχές).

Μέλισσα - Μελισσοβούνι - Κούβαρο : Δύο κορυφές του δεύτερου σε ύψος βουνού της Τήνου. (Μεσοβούνι όπως αναφέρεται στους χάρτες της Γεωγραφικής Υπηρεσίας). Η δυτική κορυφή από τους ντόπιους και από τα κτηµατολόγια της περιοχής ονοµάζεται και Κούβαρο . Ανέκαθεν αναφέρεται ως τοποθεσία όπου υπήρχε «Βίγλα». Στη κορυφή του «Κούβαρου» υπάρχει επιγραφή.
Στη Νότια πλαγιά του ορεινού αυτού συµπλέγµατος υπάρχουν ερείπια (όπως ανέφερα) τειχών. Ξεκινούν από τη περιοχή «Γούρνα» (κάτω από τα «Καµάρια») και φθάνουν µέχρι πάνω από τη Καρδιανή (περιοχή «Αλώνες»).

Βόρειο-ανατολικά αυτής της περιοχής βρίσκονται «τ' Αµµώνια», που πιστεύω συνδέονται µε την τοποθεσία «Γράµµατα». Τ' Αµµώνια και Γράµµατα είναι, νομίζω, δύο θέσεις ενός ενιαίου χώρου. Η περιοχή Αµµώνια βρίσκεται νότιο-δυτικά του χωριού Κελλιά, κάτω από την περιοχή που οι ντόπιοι ονοµάζουν «Δυό Βνιά». Η περιοχή Γράµµατα, (βρίσκεται λίγο παραπάνω, σε µικρή απόσταση από Τ' Αµµώνια) όπου υπάρχουν ίχνη κτίσματος (ερειπωµένου ναού;) και σε δύο σχιστολιθες πλάκες των ερειπίων υπάρχουν οι λέξεις: «ΕΛΛΑΝΙΟΥ» στη µία και στην άλλη λίγο παραπέρα «ΔΙΟΣ». Από αυτό το σημείο ξεκινά ξερολιθιά (τείχος; Διαχωρισμός ιδιοκτησιών;) που φθάνει µέχρι την περιοχή που οι ντόπιοι ονοµάζουν «Αµµώνια», και φθάνει µέχρι τη περιοχή «Καβάση» (λίγο δυτικά της Αγ. Υπακοής) και λίγο υψηλότερα της περιοχής Καναβά.

Τα «Γράµµατα» είναι µια ενδιαφέρουσα τοποθεσία, που εκτός από τη επιγραφή , υπάρχουν και πολλά άλλα ερείπια στην περιοχή που µαρτυρούν την ύπαρξη παλαιότερης ανθρώπινης δραστηριότητας και πιθανού λατρευτικού χώρου. Η Εγκυκλοπαίδεια Ελληνική Μυθολογία λέει: «Στη κορυφή του πιο ψηλού βουνού της Αίγινας, που σήµερα λέγεται Όρος, βρέθηκαν τα ερείπια ενός βωµού του Ελλάνιου Δία. Τον είχαν στήσει, έλεγαν, οι κάτοικοι ολόκληρης της Ελλάδας, όταν ύστερα από µία περίοδο µεγάλης ξηρασίας ο Θεός είχε στείλει ευεργετικές βροχές. Τον Δία τον λάτρευαν συχνά στις κορυφές των βουνών, γιατί εκεί ψηλά µαζεύονταν τα πρώτα σύwεφα, σηµάδι αλάθητο στους περίοικους πως θα βρέξει» (39). Αξίζει, νοµίζω, να αναφέρω το εξής: Ο Παππούς µου, Φραγκίσκος Φόνσος Ριζέρης, που πέθανε στο Κρόκο το 1971, σε ηλικία 97 ετών, όταν ήθελε να γνωρίσει αν βρέξει, κοίταζε πάντα προς την Μέλισσα, «στ' ανοικτήρια», όπως χαρακτηριστικά ονόµαζε την κατεύθυνση εκείνη.

Ξέρουµε, από τα διάφορα νοµίσµατα της Τήνου (όπου ήταν χαραγµένη η µορφή του «Διός Άµµωνα») πως στο νησί λατρεύονταν ο Ζευς Άµµων.  Ο Γεώργιος Δώριζας στο βιβλίο του ''Η Αρχαία Τήνος" λεει: " Ο Άµµων Δίας ελατρεύετο στην Τήνο. Η λατρεία του διεδόθη κατά την υποταγή της Τήνου στους Αιγυπτίους που έλαβε χώρα από 244-202 Π.Χ .... Το τοπωνύµιο αυτό μπορεί να έχει την προέλευση και καταγωγή του από το θεό Άµµωνα .. του οποίου η λατρεία, ... είχε διαδοθεί στην Τήνο κατά τους χρόνους της υποταγής της στους Αιγυπτίους, (40).
Ο Γεώργιος Δώριζα µας δίνει τη παρακάτω περιγραφή: " ... Η τοποθεσία πήρε την προσωνυµία "Γράµµατα" προφανώς από τις χαραγµένες στη πλευρά του λοφίσκου λέξεις.

(39)  Ελληνική Μυθολογία, γενική εποπτεία, Ι.Θ. ΚΑΚΡΙΔΗΣ, τεύχος 20, σελ. 72.
(40) Βλ. Γ. Δώριζα: Η αρχαία Τήνος, σελ. 126, 127, 128. (βλ. υποσηµείωση 21).

Σε µικρή απόσταση από την επιγραφή αυτή υπάρχουν ερείπια κτίσματος (41). Το σχήµα του είναι ορθογώνιο και η δυτική της πλευρά εκτείνεται προς τα νότια κατά 2 περίπου µέτρα. Είναι κτισµένο µε πελώριους πελεκητούς ορθογώνιους λίθους. Παρά τη βάση της εξωτερικής δυτικής πλευράς της οικοδοµής είναι λαξευµένος υδραγωγός που διοχετεύει το νερό από την πηγή την κείµενη στα πλάγια του λοφίσκου στους παρακειµένους κήπους (42). Υπάρχουν επίσης πολλά επιφανειακά πήλινα θραύσματα, ένα τουλάχιστον εκ των οπίων έχει χρονολογηθεί πρόσφατα στον 8ο μ.Χ. αιώνα. Εικάζω ότι η περιοχή ατή χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές στο παρελθόν, από την αρχαία εποχή μέχρι και τον μεσαίωνα.

Σε µικρή απόσταση από την επιγραφή αυτή υπάρχουν ερείπια κτίσματος. Το σχήµα του είναι ορθογώνιο και η δυτική της πλευρά εκτείνεται προς τα νότια κατά 2 περίπου µέτρα. Είναι κτισµένο µε πελώριους πελεκητούς ορθογώνιους λίθους. Κοντά στη βάση της εξωτερικής δυτικής πλευράς της οικοδοµής είναι λαξευµένος υδραγωγός που διοχετεύει το νερό από την πηγή την κείµενη στα πλάγια του λοφίσκου στους παρακειµένους κήπους. Υπάρχουν επίσης πολλά επιφανειακά πήλινα θραύσματα από κιούπια και πιθανώς έναν υδραγωγό. Ένα πήλινο θραύσμα έχει χρονολογηθεί στον 8ο μ.Χ. αιώνα. Εικάζω ότι η περιοχή αυτή χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές στο παρελθόν, από την αρχαία εποχή μέχρι και τον μεσαίωνα, ίσως σε περιόδους αναταραχών, όταν οι κάτοικοι έπρεπε να αποτραβηχτούν στα βουνά, όπως εξ άλλου ήταν Βυζαντινή (και πιθανά προγενεέστερη και μεταγενέστερη πρακτική)

Η Βαθιά Λίµνος είναι μία από τις ωραιότερες περιοχές που έχω συναντήσει. Νοµίζεις ότι, πάνε τώρα αιώνες, η ζωή σταµάτησε απότοµα και µε βίαιο τρόπο. Αισθάνεσαι ότι κάποιος από την αρχαιότητα θα σου φανερωθεί και θα σου διηγηθεί την ιστορία «του πολέµου» που κατάστρεψε τον οχυρωµένο οικισµό τους.

Από αυτή τη περιοχή ξεκινάει το ρέµα του «Καναβά».   Στο δρόµο Καλλονή-Πολέµου Κάµπου - Εξω Μεριά, στο ύψος της περιοχής «Γράµµατα», στρίβεις βόρεια και συναντάς µια βαθιά κοιλάδα, µε πάρα πολλά νερά, που έχουν διέξοδο προς το ρέµα του «Καναβά» µόνο από ένα πολύ στενό φαράγγι. Και εδώ τα κτίσµατα είναι κατασκευασµένα µε μεγάλες πέτρες, και υπάρχει το κατάλοιπο παλαιού Πύργου που σε µεταγενέστερη εποχή µετατράπηκε σε «κατ’κιά» με προσθήκη «πατηριού» και «ρακιζιού» ενώ πολλές από τις παλαιότερες πελεκητές πέτρες έχουν χρησιμοποιηθεί στις ξερολιθιές. Ο Πύργος αυτός είναι λίγο µικρότερος εκείνου της περιοχής «Πυργιά» και µεγαλύτερος εκείνου του «Κασσάδο». Σε σχετικά µικρή απόσταση, ανατολικά βρίσκεται η επιγραφή «Διός» «Ελλανίου» (Γράµµατα) και τ’ Αμμώνια. Από µια πρόχειρη επιτόπια παρατήρηση πρέπει να υπάρχει και «λιθοστρωµένος» δρόµος που οδηγούσε από τον «Πύργο» (σήµερα «κατκιά» του Στεφάνου Αρµάου) στο χώρο με την επιγραφή. Επίσης, στην ίδια περιοχή, λίγο νότια (στην «κατ’κιά» του Ιωάννη Σκλάβου), υπάρχουν κατάλοιπα ενισχυμένης περίφραξης από ξερολιθιά, και τα ερείπια του πηγών ύδρευσης των κατοίκων της περιοχής.

Δεν γνωρίζω την ετυμολογία του ονόματος "Βαθειά Λίμνο". Κατά μία εκδοχή αναφέρεται στις γούρνες με το νερό στο λαγκάδι. Κατά άλλη, προέρχεται από τον "λιμνιώνα", περιοχή προστατευμένη από τον αέρα (πράγματι, σε μερικά μέρη της περιοχής δεν πιάνει ο βοριάς). Αναρωτιέμαι αν έχει σχέση με µε την αρχαία τοποθεσία "εν Λιµενεία"

Σ' αυτή τη περιοχή, λίγο δυτικότερα υπάρχει το τοπωνύµιο «Δυο Πόρτες», ίσως γιατί ήταν το πέρασµα προς τις περιοχές Καρδιανής Ιστέρνια (Νότια µέσω Πολέμου Κάμπο), ή προς της Κόρης το Πύργο µέσο Σαµάντλας (Δυτικά) και τη περιοχή Πυργιά (Δυτικά-βόρεια). Ίσως οι "Δυο Πόρτες να είναι ημιοχυρωμένες τοποθεσίες σε βραχώδεις κορφές, δεξιά και αριστερά του λαγκαδιού, πάνω (νότια) από την Βαθιά Λίμνο. Ή αναφέρεται σε "φυλάκια" στο ίδο το οροπέδιο, ίχνη από τα οποία φαίνονται καθαρά, από την Μέλισσα, μέχρι τις Αλώνες.

Συνεχίζοντας νότια το ρέµα της Βαθιά Λήµνο φθάνουµε στο οροπέδιο και λίγο δυτικά, στο ύψος της περιοχής «Λιβαδάκι» υπάρχουν ερείπια άλλων κτισμάτων, που δεν γνωρίζω άν ήταν λατρευτικά, ή οχυρωματικά. Οι σηµερινοί κάτοικοι των Κάτω Μερών, στους οποίους ανήκε διοικητικώς η περιοχή όταν αποτελούσε κοινότητα, την ονοµάζουν «Αλώνες», ενώ οι Ιστερνιώτες την ονοµάζουν «Αλώνι».Το σωστό σίγουρα είναι μάλλον «Αλώνες» γιατί υπάρχουν ερείπια τριών τέτοιων «κυκλικών» κτισµάτων. Αυτή η περιοχή βρίσκεται σχεδόν πάνω από την «Πάνω Καρδιανή».

Να σηµειωθεί επίσης ότι οι Κατωμερίτες τις «Αλώνες» τις ονοµάζουν και «πολεµίστρες» είτε λόγω των ανοιγμάτων που βρίσκονται στους πέτρινους τοίχους, είτε από συνειρμό με του "Πολέμου τον Κάμπο" και κάποια µάχη που έγινε στο οροπέδιο, είτε από την σχεδόν προφανή εντύπωση ότι στην περιοχή υπήρχε έλεγχος των περασμάτων μεταξύ Βόρειας και Νότιας Τήνου, ή μεταξύ Κάτω και Έξω Μερών, ή πρόσβασης στην πιαθνώς στρατηγικής σημασία "Πάνω Στράτα", τον παλιό δρόμο που ενώνει τα Έξω Μέρη με την Αγία Μαρίνα, και το Ξώμπουργο ή τα Κιόνια.

Οι Αλώνες επίσης βρίσκονται λίγο νότια (γύρω στα 1000 µέτρα) από το λόφο «Κόκαλα» ή "Κοκαλά". Αυτός ο λόφος είναι δυτικά, στο τέλος του οροπεδίου του «Πολέµου το Κάµπο», έχει ύψος 592 µέτρα και βρίσκεται ανάµεσα στο λόφο «Γλυφάρι», δυτικά (περιοχή Κόρης Πύργο), και τη περιοχή «στ' Μαραγκού», ανατολικά.Η παράδοση των ντόπιων λεει ότι οι παλιές φυλές της περιοχής έκαµαν πόλεµο επάνω στο οροπέδιο (Πολέµου ο Κάµπος), και τα οστά των σκοτωµένων τα µετέφεραν και τα έθαψαν σε αυτό το σηµείο. Φαίνεται ότι έχουν βρεθεί ανθρώπινα οστά, αλλά δεν έχει γίνει κάποια έρευνα για να γνωρίζουμε περισσότερες λεπτομέρειες. Στη γύρω περιοχή υπάρχουν ερείπια πολλών µικρών κτισµάτων.

Οι ντόπιοι διηγούνται ιστορίες για θαµµένους θησαυρούς στης Κόρης τον Πύργο, για «χρυσή γουρούνα» και λένε σχετικά: «Θα ανακαλύψεις τη χρυσή γουρούνα, στην απέναντι πλευρά, της απέναντι περιοχής, την ώρα που θα δεις να ανατέλλει ο ήλιος». (διήγηση από γέρο της περιοχής, το 1966). Της Κόρης ο Πύργος είναι δύο μεσαιωνικοί οικισμοί, που είναι σε χρήση ακόμη, με ίχνη παλαιότερης κατοίκησης ή οχύρωσης. Η περιοχή είναι χαρακτηρισμένη σαν αρχαιολογικός χώρος, αλλά δεν γνωρίζω να έχει γίνει κάποια έρευνα ή δημοσίευση. Αναφορές σε αντίστοιχη γουρούνα με γουρουνάκια υπάρχουν σε μύθους της ίδρυσης της Ρώμης μετά την πτώση της Τροίας ή των απογόνων του Ηρακλή αλλά δεν είναι σαφές ότι υπάρχει συνειρμός με της Κόρης τον Πύργο, ή ποιά παράδοση μεταφέρεται στην εδώ εξιστόρηση.

Ο Weil (Weil, Rudolf, "Von den griechischen Inseln, Reisebericht" Αθήνα,: P. Perris (Ανατύπωση από Mittheilungen des Archaeologischen Instituts in Athen, I, II and Hierzu Taf. V, 1877) αναφέρει Πύργο που βρίσκεται νότια του κάστρου "Γλυφάρ"', και ονοµάζεται "Ελληνικό". Μπορεί να αναφέρεται στις Αλώνες, ή σε εμφανή οχυρωμένη θέση πάνω από την Παλιοκκλησιά, ή μάλλον να είναι το ίδιο το συγκρότημα στης Κόρης τον Πύργο. Ο "έλεγχος", εκτός από περάσματα, μπορεί να αφορά στα λαγκάδια της "Ζωδεμένης και του ¨"Μαραγκού", με την προέκτασή του προς "Βελάνι" ή "Βελάνοι".

"Στ' Μαραγκού" είναι η περιοχή, νότιο ανατολικά της Κόρης του Πύργου. Υπάρχει πηγή νερού και βρίσκεται επάνω σε δρόµους που οδηγούν από τα Πυργιά ή τον Κασσάδο (µέσο «Σαµάντλας) στη Καρδιανή και Ιστέρνια. Και εδώ υπάρχουν ερείπια, Πύργου; οχυρωµένης θέσης, που έχουν εν µέρει καλυφθεί από χώµατα. Πιό χαμηλά, κάτω και ανατολικά από της Κόρης τον Πύργο, φθάνουµε στη Περιοχή «Βελάνι» ή «Βελάνοι» τοπωνύµιο που ίσως σχετίζεται με αναφορές σε έγγραφα του 4ου αιώνα π.Χ. που αναφέρουν περιοχή «εν Βαλανίω». Η ρεµατιά λίγο παρακάτω από της Κόρης το Πύργο δεν νομίζω έχει ερευνηθεί, αλλά υπάρχουν ερείπια και πήλινα θραύσματα, ίσως υδραγωγοί, και αναρωτιέμαι αν πρόκειται για αρχαίων λουτρών ή άλλες κατασκευές.

Σε σχετικά µικρή απόσταση και δυτικά από της Κόρης τον Πύργο βρίσκονται η Παλιοκκλησιά, ο Λιμοκός και η Ζωδεμένη. Η Παλιοκκλησιά είναι εντυπωσιακό μνημείο, μάλλον αρχαίο. Έχει ειπωθεί ότι είναι του 8ου π.Χ. αιώνα αλλά δεν γνωρίζω αν ο χαρακτηρισμός είναι από αρχαιολόγους, ωστόσο η κατασκευή και οι λιθοδομές παραπέμπουν σε αρχαιότητα. Ενδιαφέρον πρεέπι να έχει και ο λόφος πάνω από την Παλιοκκλησιά, που φαίνεται να είναι οχυρωμένος και είναι κάτω ακριβώς από τις Αλώνες, και πιθανά μέρος του διίου "αμυντικού" συστήματος. Η Παλιοκκλησιά έχει ταφικό περίβολο. Γύρω από αυτή την Παλιοκκλησιά υπάρχουν κατάλοιπα λιθοδομών που θυμίζουν οχυρωµατικό τείχος και ερείπια που ίσως είναι από αρχαίο οικισμό, και, πιο χαμηλά, νερόμυλους. Η Ζωδεµένη έχει δυνατές πηγές νερού, που μάλλον προέρχονται από νερά από τοπου υδρεύουν σήµερα τις κοινότητες Ιστερνίων, Πανόρµου και Καλλονής.

Πιο χαμηλά στην ανατολική πλευρά του λαγκαδιού της Ζωδεμένης, βορειοδυτικά από της Κόρης τον Πύργο, στον χωματόδρομο που πάει στην Χαλακιά, είναι η περιοχή «Κόκκινα Χώµατα». Εκεί υπάρχουν τα ερείπια πέτρινου κτίσματος που δεν αποκλείεται να είναι άλλος «ΙΙαλαιός Πύργος» που αναφέρει ο Ο Weil. Απέναντι, είναι η επίσης εντυπωσιακή σπηλιά «Δρακόλακας». Αν τα ερείπια στα Κόκκινα Χώματα είναι Πύργος, μάλλος ελέγχει τον Όρµο του «Βαθύ», ενισχύοντας την άποψη ότι πρόκειται για προστασία έναντι θαλάσσιων εχθρών, δηλαδή πειρατών.

Γυρίζοντας προς τα πίσω πιο κοντά στα τέσσερα χωριά,, ανατολικά, φθάνουµε στην Πασσάρα. Πολύ ενδιαφέρουσα τοποθεσία, διάσπαρτη με παλιές αγροικίες αλλά και ενδείξεις παλαιού οικισµού, πάνω σε δίκτυο μονοπατιών. Ενδιαφέρον έχει το εκκλησάκι του Αγίου Μιχαήλ του «Σπλ'ιώτη» δηλαδή «Σπηλιώτη». Υπάρχει και σήµερα η παλαιά εκκλησία µέσα στα βράχια, ερειπωµένη, αλλά µε εµφανείς τις τοιχογραφίες. Φαίνονται παρεμβάσεις στον βράχο που είναι μάλλον παλαιέ και εδώ χρειάζεται η έρευνα αρχαιολόγου.

Ακόμα πιο ανατολικά, κοντά στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, υπάρχουν τα Πυργιά, γνωστός αρχαιολογικός χώρος με θέα το Αιγαίο από την Ικαρία μέχρι τα Ψαρά, και ειδικότερα θέα στον Πλατύ Γιαλό. Αυτό που είναι λιγότερο γνωστό είναι ότι και στον χώρο των Αγίων Αναργύρων και σε παραπλήσιες ιδιοκτησίες υπάρχουν ίχνη παλαιότερων κτισμάτων, με μεγάλες πελεκητές πέτρες, ιστορίες για τάφους και γενικά θεωρώ ότι όλη η περιοχή του Λεντάδου, που και αυτή έχει πηγή και πολλά μονοπάτια να την διασχίζουν χρειάζεται περισσότερη έρευνα. Εικάζω ότι και "τ' Αψηλό Σπίτι", κοντά στα Πυργιά, μπορεί να ήταν "πύργος", αλλά με την διανοιξη του δρόμου δεν θα μάθουμε γιατί ενώ το τοπωνύμιο παραμένει το κτίσμα, που το θυμούνται οι ντόπιοι σαν ένα διόρωφο ερείπιο, έχει χαθεί.

Νότια από τα Πυργιά είναι ο Κασσάδος και ο πύργος της Σαμάντλας. Για τον Κασσάδο υπάρχει παράδοση ότι είχαν ή έφτιαχναν κεραμεικά. Ο Giorgio Hoffman, S.J. Vescovadi Cattolici della Grecia, TINOS, σελ. 33 αναφερόµενος στην έκθεση του επισκόπου De Via (1772), αναφέρει αυτή την τοποθεσία, όπου κατοικούν µερικοί καθολικοί. Την αναφέρει ως Casadho. Ενώ στη σελ. 125, όπου αναφέρεται λεπτοµερώς σε αυτή την έκθεση την αναφέρει ως Cesadho. Στη δε σελ. 203 στο ευρετήριο τοποθεσιών το αναφέρει ως : Casadho (Τζάδος), Cesadho. Σίγουρα, ο Χόφµαν µη γνωρίζοντας τις επί µέρους τοποθεσίες των χωριών, µπερδεύει τον «Κασσάδο», µε τον Τζάδο. Το κείµενο αναφέρεται για µερικά νέα µέρη (alcuni nuovi luoghi con Cattolici). Ο πύργος της Σαμάντλας βρίσκεται στο σταυροδρόµι που οδηγεί Νότια προς «του Πολέµου το Κάµπο», Νότιο-δυτικά προς την Καρδιανή και Δυτικά προς «Κόρης το Πύργο» και Πάνορµο, ανατολικά τα Κάτω Μέρη. Εκτός από τα κατάλοιπα αγγειοπλαστικής και τα πολλά επιφανειακά πήλινα θραύσματα εδώ υπάρχουν «παραδόσεις» και φήµες για κρυµµένους θησαυρούς. Λέγεται µάλιστα πως στο µεσοπόλεµο βρέθηκε (στα λιβαδάκια, ακριβώς κάτω από το µικρό «Πύργο») κάποιο άγαλµα που το αγόρασε κάποιος από τη Χώρα.

Ανατολικά, στην θάλασσα είναι η Καμένη Σπηλιά. Έχουµε µια ωραία περιγραφή της σπηλιάς από Ν. Λούβαρις, στην «Εφηµερίς Πολιτεία 5-10-1928. Αναφέρεται στο βιβλίο «Άλλος για την Τήνο», των εκδόσεων ΕΡΙΝΝΗ, Στρατή Φιλιππότη, σελ. 72.

Η Καμένη Σπηλιά ρίσκεται στο τέλος της περιοχής Αφλαρέτ. Ξεκινώντας από αυτόν τον οικισµό, βαδίζοντας όλο δυτικά, περνώντας από το «Ψαρό Βνί», το «µαρµαρένιο σπιτάκ»ι και από µια περιοχή όπου υπάρχουν πάρα πολλά παλαιά καµίνια (για ασβέστη), φθάνουµε στο λόφο που οι ντόπιοι ονοµάζουν «Του Ζάννε τα Κρεµνά», εκεί ακριβώς υπάρχει ο παλαιός δρόµος που τα µουλάρια σέρνοντας κάρα µετέφεραν τον «Άξαχα» γύρω στα 500 µέτρα για φόρτωση σε καίκια. Προχωρώντας προς τη θάλασσα (γύρω στα 200 µέτρα) και µετά από 3/4 της ώρας δρόµο (από τον αγροτικό οικισµό), φθάνει κάποιος στην άκρη της στεριάς, πάνω από τη θάλασσα σε ύψος απ' αυτή γύρω στα 50 µε 60 µέτρα. Από ένα στενό και πολύ επικίνδυνο µονοπάτι πάνω από τη θάλασσα φθάνει κανείς στην είσοδο της σπηλιάς. Η κατάβαση σε αυτή, σίγουρα δεν είναι για άτοµα που έχουν ίλιγγο ή ... «υψοφοβία»! Όταν φθάσεις στη είσοδο της σπηλιάς υπάρχει ένας χώρος έξω από αυτή που το φάρδος του δεν ξεπερνά το µισό µε ένα µέτρο και το µήκος του είναι γύρω στα 10 µέτρα. Για τη σπηλιά υπάρχουν τρεις είσοδοι. Οι δύο πρώτοι θα τους χαρακτήριζα µία ενιαία είσοδο, γιατί µπαίνει κάποιος σε ένα προθάλαµο που έχει γύρω στα 3 µέτρα βάθος και 4 φάρδος. Από εκεί υπάρχει η καθεαυτού είσοδος στη κύρια σπηλιά από µια «τρύπα» 1,5 µέτρου φάρδους και 70 πόντους ύψους. Η τρίτη (ή δεύτερη κύρια είσοδος στη σπηλιά) βρίσκεται λίγο ανατολικά και έχει ύψος 1,80 του µέτρο και γύρω στο µισό µέτρο φάρδος. Η κύρια σπηλιά χωρίζεται σε δύο µέρη. Το πρώτο µέρος έχει γύρω στα 12 µέτρα µήκος και γύρο στα 10 µέτρα φάρδος. Στο βάθος υπάρχει µία άλλη είσοδος γύρω στους 70 πόντους ύψος και 50 φάρδος και από εκεί µπαίνεις σε µία άλλη σπηλιά που έχει διαστάσεις 6 µέτρα βάθος και γύρω στα 4 µέτρα φάρδος. Το ύψος αυτής της σπηλιάς κυµαίνεται από το 1,95 µέχρι στους 70 πόντους. Τα τοιχώµατα είναι µαύρα είτε από την υγρασία είτε από φωτιά µέσα στη σπηλιά. Μέσα στη σπηλιά υπάρχουν σµήνη από µικρές µύγες (γι' αυτό ονοµάζεται και «µυγοσπηλιά») που ίσως είναι εκεί για την δροσιά το καλοκαίρι. Ακόμα υπάρχουν νυχτερίδες. Στη Σπηλιά υπάρχουν ανθρώπινα οστά τα οποία είναι τώρα τα περισσότερα χωµένα κάτω από το χώµα. Πολλοί προσπάθησαν να δώσουν κάποια εξήγηση για την ύπαρξη ανθρώπινων οστών και κατάλοιπα φωτιάς. Υπάρχει µία εκδοχή που λέει ότι είναι τα οστά κατοίκων της περιοχής που σε κάποια επιδροµή πειρατών είχαν κρυφθεί µέσα και ή τους έκαψαν οι πειρατές ή οι ίδιοι αυτοπυρπολήθηκαν για να µη πέσουν σκλάβοι στα χέρια των πειρατών. Άλλη πάλι εκδοχή κάνει λόγο για άτοµα που είχαν προσβληθεί από πανώλη που τα «εξόριζαν» σ' αυτή τη περιοχή και όταν πέθαιναν τα έκαιγαν µέσα σ' αυτή τη σπηλιά. Η κατάβαση στην σπηλιά είναι αρκετά δύσκολη και επικίνδυνη για τέτοια χρήση, ωστόσο.

Κάτω από αυτή τη σπηλιά, υπάρχουν άλλες δύο σπηλιές. Η πρώτη (δυτικά) έχει βάθος γύρω στα 15 µέτρα και άλλα τόσα σχεδόν φάρδος και θεωρείται καταφύγιο της «µεσογειακής φώκιας» που υπάρχει σε αυτές τις ακτές και έχει θεαθεί μέχρι και στην Κολυμπήθρα. Η άλλη λίγο ανατολικά και σε ύψος γύρω στα 10 µέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας έχει µικρό βάθος και φάρδος. Το χαρακτηριστικό αυτής της τελευταίας σπηλιάς είναι ότι εκεί υπάρχει πηγή πόσιµου νερού. Από την κύρια πάνω σπηλιά (Καµένη σπηλιά) υπάρχει µονοπάτι (πολύ επικίνδυνο για να κατέβεις) που οδηγεί σ' αυτή τη πηγή. Η παράδοση (που διηγούνται οι ντόπιοι) λέει ότι κάτοικοι της σπηλιάς υδρεύονταν από αυτή τη πηγή.

Κάτω Κόσμος ονοµάζεται ένα σπήλαιο στη περιοχή ανάµεσα «Διαλισκάρι» και Καµένη Σπηλιά, στο οποίο µπορεί κάποιος να µπει από µια µικρή τρύπα που βρίσκεται στο έδαφος και κατεβαίνοντας σε βάθος 4 µε 5 µέτρων θα συναντήσει µια µεγάλη αίθουσα ύψος τεσσάρων µέτρων και µε φάρδος µήκος γύρω στα 8 µέτρα. Προχωρώντας µετά από ένα στενό διάδροµο δύο µέτρων θα συναντήσει τη θάλασσα.

Μωροφάνισσα ή Μουροφάνισσα είναι το βουνό απέναντι, ανατολικά του Πλατύ Γιαλού. Εκεί έχουν βρεθεί µεγάλα κοµµάτια οψιανού. Βρίσκεται πάνω στο δρόµο που οδηγεί από τα Πυργιά στον Όρµο της Κολυµπήθρας. Σ' αυτή τη περιοχή βρίσκεται και ο πέτρινο κτίσμα, που ίσως είναι πύργος, κοντά στο «Μαντροκκλήσι».

Όλη η περιοχή των Κάτω Μερών με την πληθώρα των ερειπίων που μάλλον είναι από παλαιότερες εποχές, μερικά από τα οποία είναι σίγουρα αρχαία, φαίνεται ότι κατοικήθηκε από την αρχαιότητα και πολλά από τα τοπωνύμια δημιουργούν απορίες και γενικά πιστέυω θα άξιζε να γίνει μια πιο συστηματική έρευνα.

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Οδοιπορικό σελ. 07/
www.ophioussa.blogspot.com